1. İSİMLER
Hazırlık
Doğada bulunan ya da insan tarafından üretilen her nesneni ve tasarlanabilen her kavramın dilde karşılığı vardır. Bu karşılık, o kavaramı ya da nesneyi benzerlerinden ayırır. Örneğin, çiçek ve deniz sözcükleri zihinde farklı biçimler oluşturur. Aynı şekilde güzellik ve barış sözcükleri de insanlara belirli kavramlar düşündürür.
Günlük yaşamda “Adınız nedir?” sorusuyla karşılaşmışsınızdır. Bu soru, kişiyi tanıtmak için “İnsan” sözcüğünün yeterli olmadığını gösterir. Dil, gerek duyulduğunda genelden özele uzanan sıralama içinde varlıkları adlandırılmıştır.
MAî ve SİYAH’tan
Dersi olduğu akşamlar sofrada yası andıran bir sükut ile yemek yedikten sonra, küçücük, kırmızı bakır mangalla ısınan bu yuvacıkta annesini, kardeşini yalnız bırakarak hatta geç kalmak korkusuyla mangalın kenarına sürülen parlak sarı cezveden hissesini almayarak bu gece seferleri için aldığı muşamba paltosunu giyer, “Anne ben gidiyorum, uykunuz gelirse beni beklemeyiniz!” der, kalbinde bu eve, şu küçük aile ocağına bir hasret duygusuyla sokağa çıkardı.
Halit Ziya UŞAKLIGİL
(Mai ve Siyah, s.78)
İSİMLER ( ADLAR)
Metinde ders, sofra, yemek, mangal, yuvacık, anne, kardeş, kenar, cezve, gece, sefer, palto, uyku, kalp, aile, ocak, hasret, duydu, sokak sözcükleri, varlıkları ve kavramları karşılamaktadır.
Varlıkları tanıtan sözcüklere ad denir. Beş duyu organıyla algılanabilen ya da zihinde tasarlanabilen bir varlık, dilde kendine bir yer bulmuştur. Örneğin, yazı yazdığımız nesneye Türkler “Kalem”, “İngilizler “pencil” , Almanlar “stift” diyorlar.
Adlar , varlıklara verilişlerine göre iki grupta incelenir:
1. Özel adlar: Kendi türleri içinde , niteliği bakımından evrende benzeri bulunmayan varlıkları tanıtan adlardır.
a. Kişi adları: Mustafa Kemal , Aslı, Ebru…
b. Soyadlar: Öztürk, Çelik, Atatürk…
c. Şehir, kasaba… adları: İstanbul, Mersin, Kayseri , Şile…
ç. Dağ, ova, yayla, göl adları : Everst, Harran, Kızılırmak, Tuz Gölü…
d. Kurum, kuruluş, gazete, dergi, kitap adları: Şırnak Lisesi, Devlet Demir Yolları, Milliyet gazetesi, Türk Dili Dergisi, Çalıkuşu…
e. Hayvan adları: Fino, Sarıkız, Tekir…
f. Devlet adları: Türkiye Cumhuriyeti, Amerika Birleşik Devletleri…
g. Dil, din, mezhep adları: Türkçe,
İslamiyet, Protestanlık…
2. Cins adlar: Kendi türleri içinde, bütün varlıkları tanıtan isimlerdir. Dağ, insan, ağaç, yol, mağara, masa, defter, ısı, arkadaşlık, sevgi…
Örnek:
“Cezmi bu manzarayı görünce dayanamadı. Abbas’ın da yarımıyla sıcak gözyaşları içinde, iki şehidi koyun koyuna mezara koydular. Cezmi, her ikisinin de başlarını, birini yüzünden, diğerinin çenesinden kalan beyazlıklar, ay yıldızı teşkil edecek şekilde, birbirine yaklaştırdı.”
Namık KEMAL
Parçada belirlenmiş sözcüklere dikkat ediniz. Bu sözcükler, cins adlarıdır ve kendi türleri içinde varlıkları karşılamaktadır.
Adlar, varlıkların sayılarına göre üç grup da incelenir.
1. Tekil ad: Aynı türün içinde tek bir varlığı tanıtan adlardır. Çiçek, taş, erik, kelebek, İstanbul, okul, hastane…
2. Çoğul ad: Aynı türün içindeki birden çok varlığı tanıtan adlardır.Bir adı çoğul yapmak için “-ler, -lar” ekleri kullanılır. Çiçekler, güzellikler, kitaplar, öğrenciler, bilgiler…
Örnek:
“Çünkü artık şehirler, bana meydanlarını, anıtlarını, dağ evlerini, plajlarını düşündürmüyor.”
Tarık BUĞRA
3. Topluluk adları: Biçimce tekil olduğu halde çoğul adlar içeren adlara topluluk adı denir. Ordu, sınıf, bölük, sürü, deste, düzine , demet…
Bütün tekil adlar gibi topluluk adları da çoğul ekini alabilir. Ordular, sınıflar, bölükler, sürüler…
Örnek:
“Meyhanelerin yanı başında, merdivenlerine yapraklar serpili kilise, günlük kokularıyla, karanlık içinde mumlarıyla, kutsal duvarlarının her yerine asılı denizci adaklarıyla loş bir pencere gibi ardına dek açık duruyordu.”
Pierre LOTİ
Meyhaneler (çoğul) Mumlar (çoğul) Yanı başı (tekil) Duvarlar (çoğul)
Merdivenler (çoğul) Yer (tekil)
Yapraklar (çoğul) Denizci ( tekil)
Kilise (tekil) Adaklar (çoğul)
Kokular (çoğul) Pencere (tekil)
Karanlık (tekil) Ard ( tekil)
İç (tekil) And (tekil)
Adlar, varlıkların algılanma grubuna göre iki grupta incelenir:
Somut ad: Beş duyu organıyla algılanabilen varlıklara verilen adlardır. Masa, ses, kitap, bitki, Ayşe, hava, koku…
Soyut ad: Beş duyu organıyla algılanamayacak zihinde tasarlanabilen adlardır. Ruh, rüya, hayal, peri, sevgi, insanlık…
UYGULAMA
SİSTE SÖYLENİŞ
Birden kapandı birbiri ardınca perdeler…
Kandilli, Göksu, Kanlıca, İstinye nerdeler?
Som zümrüt ortasında, muzaffer, akıp giden
Firuze nehri nerede? Bugün saklıdır, neden?
Benzetmek olmasın sana dünyâda bir yeri;
Eylül sonunda böyledir İsviçre gölleri.
Bir devri lanetiyle boğan şairin Sis’i,
Vicdan ve ruh elementinin en zehirlisi.
(…)
Y.Kemal BEYATLI
(Kendi Gök Kubbemiz, s.26)
1. Şiirdeki özel adları bulunuz.
2. Şiirdeki cins adlar hangileridir.
3. Şiirdeki somut adları belirleyiniz
4. Şiirdeki soyut adarlı bularak cümlede kullanınız.
Yorumlarınızdan…