TÜRKÇE ÖĞRETİMİNDE
ÖĞRENME YAŞANTILARININ DÜZENLENMESİ
(Türkçe Dersinin İşlenişi)
Bu bölümde, Türkçe dersi işlenirken öğrenme yaşantılarının düzenlenmesinde önemli görülen değişkenlerden dört temel dil becerisi olarak kabul edilen dinleme, konuşma, okuma ve yazma öğretimi üzerinde durulmuş: ayrıca dilin kurallarını öğretmek için dilbilgisi öğretiminin nasıl yapılacağı açıklanmıştır.Daha sonra Türkçe öğretiminde yaygın olarak kullanılan öğretim stratejilei, yöntemleri ve teknikleri üzerinde durulmuştur.Son olarak da Türkçe öğretiminde kullanılan araç ve gereçler tanıtılmıştır.
A.Temel Dil Becerilerinin Öğretimi
1,Dinleme Öğretimi
Dinlene, konuşan kişinin vermek istediği mesajı, pürüzsüz olarak anlayabilme ve söz konusu uyarana karşı tepkide bulunabilme tekinliğidir.
Dinleme, aynı zamanda öğrenme ve zevk alma yollarından biridir. İşitmek ile dinlemek birbirinden çok farklıdır. İşime, isteğimiz dışı gerçekleşirken dinleme, belli bir amaç doğrultusunda yapılmaktadır.
Dinlemenin önemi bugün artık bilinen bir gerçektir. Haberleşmeyi hareket haline getiren her ne kadar konuşmacı işe de, dinlemeyi iyi bilmeyen bir dinleyici kusurludur. Konuşulan sözleri anlamak için gerekli beceri düzeyi, diğer bazı unsurların yanı sıra konuşma hızı ve aksana da bağlıdır. En alt düzeyde (Eşik düzey) bir kişi tarafından, bir zamanda ve normal ya da normalin altında bir konuşma hızı ve heceleri dikkatle belirtilen standart bir aksanda konuşulan sözleri anlamaktan öteye bir şey beklememek mantıklı olacaktır. Bu, hece başına x yüzde bir saniyeden fazla ve y yüzde bir saniyeden az olarak belirtilmektedir.
Dinleme eğitiminin amaçları
1. Söylenen sözü, konu, zaman, yer, ad vb. kavramları tam anlamak için dinleyebilme,
2. Konuşulanı, okunanı anlamak için dinleyebilme,
3. Arkadaşlık, iş ve diğer insan ilişkilerinde nezaketle dinleyebilme,
4. Bilgi, düşünce, haber almak için dinleyebilme,
5. Boş zamanlarında müzik dinlemeye alışma, tiyatro ve sinemadan, radyo ve televizyondan yararlanmak için kesintisiz dinleyebilme,
6. Dinledikleri arasında sıra ya da neden sonuç ilişkisi kurabilme,
7. Dinlediği konuşmanın ana düşüncesini kavrayabilme,
8. Dinlediğini değerlendirirken ön yargıdan, kişisel sevgi ve karşıtlık duygusundan sıyrılabilmek için tarafsız olabilme,
9. Dinlediğinin eksik, yanlış, abartılı, gerçek, yararlı yönlerini seçebilme,
10. Dinlediklerin çabucak değerlendirebilme,
11. Dinlediklerine karşı hoşgörü duygusu geliştirme,
Dinleme yeteneğinin gelişimi
Dinlemenin öğrenme sürecindeki yeri ve önemi büyüktür. Öğrencinin bir ders süresi içinde dinleyerek ve izleyerek öğrenebileceği bir konuyu ders dışında öğrenebilmesi için üç katı fazla zaman ayırması gerekmektedir bunun nedenleri şöyle sıralanabilir:
1. Sınıf içinde yapılan sözlü anlatımlar konunun özünü ve en can alıcı yanlarını öğrenciye verme olanağı sağlar,
2. Anlatımda yazı tahtası, harita, çizelge vb, görsel araçların kullanılması görsel, işitsel dinleme olanağı sağlar, Bu da anlamayı kolaylaştırır,
3. Sınıf için grup etkileşimi öğrenmeden etkilidir,
Dinleme yeteneğini gelişimi
Dinlemede zihin etkendir,İyi dinleme yeteneği zeka derecesi ile orantılı olarak artar,Ailede verilen eğitim, çocuklarda dinleme yeteneklerinin gelişmesini etkiler,Çocuklarda dinleme yeteneğinin gelişmesi şu evreleri kapsar:
1. 1,sınıfta 3-5 dakika, 2 ile3, sınıflarda öğrenciler, 5 ile 10 dakika dinleyebilirler,
Dinledikleri konunun en belirgin yönlerini kavaralar,
2. 4-5, öğrencileri 15 ile 25 dakika dinleyebilirler dinledikleri kuralları öğrenir, bunler üzerinde soru soracak bir temele inebilirler,
3. 6-8,sınıf öğrencileri 40-50 dakika dinleyebilirler, Neden sonuç ilişkisini anlarlar, konunun önemini de kavrarlar,
Bu duruma göre lise çağına gelmiş olan gençler uzun bir dinleme yeteneği kazanmış olurlar,
Dinlemede etkinliğin sağlanması
Etkili dinleme, dinlemeye hazırlanmayı, dikkati konu üzerinde toplamayı ve dinleme amacının belirlenmiş olmasını gerektirir,
a)Dinlemeye hazırlık: Dinlemede etkinliğin sağlanması için gerekli ön koşullardan birisi ‘’Dinlemeye hazırlanmak’’tır,
Dinleme hazırlığının iki yönü vardır. Birincisi dinlenecek konuya ilişkin ön bilgi sahibi olmak üzere yapılan hazırlıktır. Bu yol öğrencinin anlatımları kolayca anlayabilmesini, kafasında belirli sorular oluşturmasına ve böylece öğrenmesine yardımcı olur. Dinlemeye hazırlanmanın ikinci yolu konuşmadan hemen önce yapılan hazırlıktır. Öğrencinin bedensel ve fiziksel olarak hazır olması gerekir.
Dinlemede dikkatin önemi büyüktür. Dinleyicinin tüm canlılığı ile kendisini anlatılan konuya vermesi gerekmektedir. Dinleme etkin bir işlemdir. Bireyin etkin bulunmasını gerektirir. Araştırmalara bireyin dikkatini dinleme sırasında ancak belirli süreler içinde en üst düzeyde toplana bildiğini bunun ötesinde dikkatini değişkenlik göstererek ve dinleme süresi orantılı olarak sürekli azalıp çoğaldığını ortaya koymaktandır.
b)Ana ve yardımcı düşüncelerin saptanması: Dinlemeden dikkat edilecek diğer önemli bir nokta da anlatılan herşeyi öğrenmeye çalışmak yerine konuyla doğrudan ilgili ve onu asıl ana düşünceye yönelik yanlarının belirtmeye çalışmak olmalıdır. Bunun için hiç kuşkusuz öncelikle konunun ne olduğunu iyi anlaşılmış olması gerekir. Bundan sonra yapılacak iş ana düşüncenin ve bu ana düşünce çevresinde bulunan ve ana düşünceyi genişleten yardımcı düşüncelerin saptanmasıdır.
c)Dinleme ilkeleri: Okullarımızda bugüne değin üzerinde gereğince durulmayan iyi dinleyici yetiştirme sorununu çözümü için öğretmenlerin bazı ilkeleri göz önünde tutmaları ve buna göre önlemlerini almaları gerekmektedir.
1. Dinleme eğitimi küçük yaşlardan itibaren başlamalıdır. Öğretmenin yüksek sesle çocukların ilgi ve anlayışı seviyelerine uygun öyküler (hikayeler )okuması, okunan öyküler üzerinde konuşulması ve dramatizasyon etkileri öğrencilerin daha erken yaşlarda dinlemeye karşı bir yatkınlık göstermelerini sağlar.
2. Dinleme eğitimi için programın ve okulun her türlü olanaklarında yararlanılmalıdır. Özellikle müzik ve konferans dinleme, film ve piyes seyretme eğitsel kollarda görev alma gibi öğrencilere dinleme zevk ve alışkanlığı kazandırma bakımından çok önemlidir.
3. Dinleme eğitimini başarılı olabilmesi için öğretmenini de iyi bir dinleyici olması gerekir.
4. Dinleme eğitiminde kasetçalar, TV, video gibi modern öğretim araçlarından yararlanılmalıdır.
5. Dinleme eğitimindeki başarı kullanılan öğretim yönetmelerinin içeriğine bağlıdır.
Kısaca ilköğretim okulundan başlayarak istekli, amaçlı, ilgili, eleştirici dinleyiciler yetiştirmenin yolları aranmalı ve böylece aydın vatandaş olma özelliklerinden biri daha kazandırılmalıdır.
Dinleme eğitimi küçük yaşlardan itibaren başlamalıdır. Okumaya hazırlık ve sempatik dinleyici yetiştirmenin yollarını devresinde öğrencilere işittiğini ayırt etme yeteneği kazandıran bu alıştırmalarla karşı karşıya getirerek ‘’ilk dinleme’’ alışkanlıkları kazandırılabilir. Dinleme eğitimi için programın ve okulun her türlü olanağından yararlanılmalıdır. Kısaca ilköğretim okullarından başlayarak istekli, ilgili, eleştirici aramalıdır.
Dinleme öğretiminde izlenecek sıra
i.Dinleme öncesi etkinlikler
1,Tanıtma: Dinlenecek konu hakkında genel bilgi verilir.
2, Kestirme: Kon
u hakkında tahminde bulunma. Dinlenecek konunun başlığı söylenir resim ve ipuçları verilerek metnin kestirilmesi istenir
3, Sahnenin oluşturulması: Dinlenecek metinde geçen olayın görsel araçlarla canlandırılmasıdır. Bundan amaç öğrencilerin duyduklarını görsel olarak da görmelerini sağlamak, böylece metni daha iyi anlamalarına yardımcı olmaktır. Bunun için resin, fotoğraf, çizgi resim ve posterler kullanılır
4, Yeni sözcüklerin öğretimi: Dinlenecek metinde geçen yeni sözcükler ve gerekirse yeni cümle yapıları öğretilir. Yeni öğrenilen sözcükler, bilinen cümle kalıplarıyla, yeni cümle kalıpları da bilinen sözcüklerle öğretilmelidir.
5,Amaçlı dinleme: Dinleme etkinlikleri amaçlı yapılmalıdır. Metinler amaçlı dinlemeyi sağlayabilmek için başlangıç düzeyinde üç kez dinletilmeli ve daha sonra öğrencilerin dinlemeleriyle ilgili genel sorulara cevap vermeleri istenmelidir.
ii. Dinleme anındaki etkinlikler
1, Öğretmen metni yüksek sesle okur. Öğrenciler, kitapları kapalı öğretmeni dinler.
2, Öğrencilerden metni dinlerken farklı tanlama ve vurgulamalar dikkat etmeleri istenir.
3, İlköğretim 1,2,ve 3,sınıflarda öğrencilerin dinlediklerini tekrar etmeleri istenir.
4, Öğrencilerin amaçlı dinleme sorularına cevap verebilmeleri için dinlediklerini not etmeleri istenir.
iii. Dinleme sonrası etkinlikler
1, Dinlenen metin ile ilgili ayrıntılı sorulara cevap verilir. Bu çalışmanın sınıf düzeyine göre paragraf paragraf yapılmasında yarar görülmektedir.
2, Dinlenen sözlü ya da yazılı özeti çıkarılır.
3, Giriş ve gelişme kısmı dinlenen bir hikayenin sonuç kısmının tamamlanması istenir.
4, Metni dinlerken ya da dinledikten sonra duyulanları resimle ifade etmeleri istenir. Öğretmen okurken ya da okuduktan sonra öğrenciler resim ya da şekil çizer.
5, Dinlenen metin ile ilgili resimlerin ya da cümlelerin olay sırasına göre dizilmesi istenir.
6, Dinlenenleri yazma ya da dikte etme etkinliklerine yer verilir.
7, Duyulan eksik cümleler tamamlanır.
8, Dinlenen metne uygun başlık önerilir.
9, Metinde boşluk bırakılan yerleri doldurma çalışmalarına yer verilir. Bu çalışmalarda dinleme becerisini gelişip gelişmediği, çağdaş ölçme ve değerlendirme çalışmalarıyla desteklenmelidir.
Dinleme Alıştırmaları
Aşağıda belirtilen etkinlikler sınıf içinde ve okul dışında öğrenciler dilmeme alışkanlıkları alarak yaptırılabilir.
1, sınıf içi dinleme alıştırmaları
a, İçinde birkaç iş tanımı bulunan bir cümle okunup dinleterek bunu tekrar etmeleri istenir.
b. Yanlış bir ad, bilgi ya da açıklama geçen bir yazıyı dinleyip bunun doğrusunu söylemesi istenir.
c. Yazarın ya ad şairin bulmak için bir öykü, oyun, şiir dinletilir.
d. Bilgi, haber, açıklama, deneme yazıları okutup kapsamı üzerinden sorular sorulur.
2,Dış dinleme alıştırmaları
a. Öğrencileri kendi aralarında edebi eser okuyup dinlemeye özendirmek.
b. Günün haberlerini radyo ve televizyondan öğrenmeye alışmak.
c. Radyo ve televizyondaki oyunları, görüşmeleri, konuşmaları, söylevleri, şiir ya da öykü okumalarını dinlemeye çalışmak.
d. Konferans ve toplantıların dinlenerek değerlendirilmesine alışmak.
e. Oyun ve sinema filmi izlemek.
f. Müzik dinlemek.
Sınıf içinde ve okul dışında yapılacak tüm dinleme alıştırmalarını bir değerlendirilmedi yapılmalıdır
Çizelge 1.a. DİNLEME ÖLÇEĞİ
(İlköğretim 1-3sınıflar için)
Gözlenen Davranış
Karşılıklı konuşmalarda
a. Konuşanın yüzüne bakma
b. Eksik bilgiyi tamamlamak için dinleme
c. Dikkati konuşulan konu üzerine toplama
Sınıf içi tartışmalarda
a. Cevap verme amacıyla dikkatle dinleme
b. Ön yargıdan uzak dinleme
c. Karşıdakinin çelişkilerine dikkat etme
d. Konudan uzaklaşmamasına dikkat etme
Ders ve konferanslarda
a. Konuya önceden hazırlık yapma
b. Konunun ayrıntılarına örneklere dikkat etme
c. Farklı bölümleri ayırt etme
d. Bilgilerin geçerliliğini değerlendirme
e. Konuşmacını anlatımına dikkat etme
f. Soruları tespit etme
g. Konuşmayı sonuna kadar dinleme
Açık oturumlarda
a. Konuşmacıların üzerine düşen konuya dikkat etme
b. Her konuşmacıyı ayrı ayrı değerlendirme
c. Her konuşmacıyı arasındaki görüş birliği ve çelişkileri arama
d. Bilgileri bütünlemeye çalışma
Düzeyine uygun olan bir metni dinlemede
a. Yazının türünü tanıma
b. Konuyu anlamaya çalışma
c. Görüşleri belirleme
d. Ayrıntıları kavrama
e. Olayların sonucunu kestirmeye çalışma
Çizelge 1.b.DİNLEME ÖLÇEĞİ
(İlköğretim 4-8sınıflar için)
Gözlenen davranış
Karşılıklı konuşmalarda
a. Konuşanın yüzüne bakma
b. Eksik bilgiyi tamamlamak için dinleme
c. Dikkati konuşanla konu üzerine toplama
Sınıf içi tartışmalarda
a. Cevap verme amacıyla dikkatle dinleme
b. Ön yargılardan uzak dinleme
c. Karşıdakinin çelişkilerine dikkat etme
d. Konudan uzaklaşmamasına dikkat etme
Ders ve konferanslarda
a. Konuya önceden hazırlık yapma
b. Konunun ayrıntılarına örneklere dikkat etme
c. Farklı bölümleri ayırt etme
d. Bilgilerin geçerliliğini değerlendirme
e. Konuşmacının anlatımına dikkat etme
f. Soruları tespit etme
g. Konuşmayı sonuna kadar dinleme
Açık oturumlarda
a. Konuşmacıların üzerine düşen konuya dikkat etme
b. Her konuşmacıyı ayrı ayrı değerlendirme
c. Her konuşmacı arasındaki görüş birliği ve çelişkileri arama
d. Bilgileri bütünlemeye çalışma
Düzeyine uygun olan bir metni dinlemede
a. Yazının türünü tanıma
b. Konuyu anlamaya çalışma
c. Görüşleri belirleme
d. Ayrıntıları kavrama
e. Olayların sonucunu kestirmeye çalışma
Cevaplar Alttadır.
Yorumlarınızdan…