ZARF (BELİRTEÇ) TÜMLECİ
HAZIRLIK ÇALIŞMASI
Sabahleyin kahvelerini karısıyla karşı karşıya içtiler.
(Refik Halit Karay, Bugünün Saraylısı)
Biraz sonra dışarı çıkıyorum.
(Reşat Nuri Güntekin)
Ben bu rengi pek çok severim.
(Aşık Veysel Şatıroğlu)
Bu cümlelerde altı çizilerek belirtilen ögelerden her biri, bağlandığı yüklemin anlamını hangi bakımdan tümlüyor? Belirtiniz.
KISA AÇIKLAMALAR
Cümlede yüklemin anlamını zaman, yön, nitelik, nicelik, bakımlarından tümleyen öğelere belirteç tümleci denir.
Belirteçler, genel olarak çekimsiz öğelerdir; yükleme doğrudan bağlanırlar. Bu yüzden, doğrudan belirteç sayılan sözcükler de durum eki alınca dolaylı tümleç olarak değerlendirilir.
Karşılaştırınız:
İçeri girdi. İçeriye girdi. İçeriden seslendi.
Be. T. Dl. T. Dl. T.
Aynı türden olup eş görevle sıralanan belirteçler bir öbek oluşturur:
Onların gözü önünde günlerce, haftalarca, aylarca emsalsiz zaferin şenliklerini yapmıştır. Be. T. Öb.
(Yakup Kadri Karaosmanoğlu)
Anadolu’yu böyle adım adım, uzun uzun, kendi malım gibi gördüm.
Be. T. Öb.
(Refik Halit Karay, Anadolu’yu Gördüm)
Aynı türden olup değişik görevle kullanılan belirteçler öbek oluşturmaz.
BELİRTEÇ TÜRLERİ
Belirteçler, kavram özellikleri ile kullanışlarına göre çeşitlendirilir:
A.ZAMAN BELİRTEÇLERİ
Cümlede, yüklemle bildirilen eylemin zamanını gösteren belirteç tümlecine zaman belirteci tümleci (Za. Be. T.) denir.
Cümlede zaman belirteçleri, yüklemle bildirilen eylemin zamanını, başlangıç, süre, süreklilik, bitiş ilgileriyle belirtilir.
Örnekler:
İki sanat zihniyeti ta Tanzimat’tan beri memleketimizde karşı karşıyadır.
(Ahmet Hamdi Tanpınar)
Bu geçtiğimiz yolu iki saatte iner, / üç saatte çıkarmış.
Asırlarca yazsam hep seni anlatacağım.
(Behçet Kemal Çağlar)
Sabahleyin kahvelerini karısıyla karşı karşıya içtiler.
(Refik Halit Karay)
Başlama, bitirme, eş zaman, vakit, öncelik, sonralık kavramı taşıyan ulaç öbekleri zaman belirteci göreviyle kullanılır.
Buraya varıncaya dek / kaç defa düşüp kalktım.
(Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Erenlerin Bağından)
Cümlede zaman belirtecini bulmak için “ne zaman?, ne zamandan beri?, ne zamana dek?” gibi sorular kullanılır.
Dün bir gölge gibi geçti yanımdan,
Oydu, bir bakışta tanıdım onu:
(Ahmet Muhip Dıranas)
- Ne zaman geçti?
- Dün : Za. Be. T.
B. YÖN BELİRTEÇLERİ
Cümlede, yüklemle bildirilen eylemin yönünü gösteren belirteçlere yön belirteci tümleci (yön. be. t.) denir.
Gönül ne gezersin sarp kayalarda
İniver aşağı yola gidelim
(Karacaoğlan, Koşma)
Ağır ağır evlerine doğru yürüdüler.
(Yakup Kadri Karaosmanoğlu)
Cümlede yer yön belirtecini bulmak için “nereye?, nereye doğru?, nereye karşı?” sorularından yararlanılır:
- Nereye iniver ?
- Aşağı : yön be. t.
- Nereye doğru yürüdüler?
- Evlerine doğru : yön be. t.
- Nereye karşı oturdular?
- Denize karşı : yön be. t.
C. NİTELİK (DURUM) BELİRTEÇLERİ
Cümlede, yüklemle bildirilen eylemin türlü nitelik ya da görünüşlerini belirten belirteçlere nitelik belirteci tümleci (Nit. Be. T.) denir.
Ama, bütün ömrünce yüreğini çalıştıran, çabuk, kaba, sert karar verme / alışkanlığı, etrafta uçuşan son tipi taneleri gibi, kuşlarını da dağıtıverdi.
Keşke bütün memurlarımız sizin gibi olsalar…
(Peyami Safa, Biz insanlar)
Durum ve karşılaştırma ulaçlarıyla kurulan ulaç öbekleri, nitelik belirteci işleyişindedir.
Cümlede nitelik belirtecini bulmak için “nasıl? , nice? , gerçek mi? , olur mu?” sorularından yararlanılır:
Arabacı beygirlerine arkadaşça baktı.
(Kemal Tahir)
Bunlar elbette anılarının üzerine eğilen inceleyicileri çokça şaşırtır.
(Salah Birsel)
- Nasıl baktı?
- Arkadaşça : nit. Be. t.
- Olur mu?
- Elbette : nit. Be. t.
Ç. NİCELİK (AZLIK – ÇOKLUK) BELİRTEÇLERİ
Cümlede, yüklemin anlamını sayı, oran, sıra, derece, azlık – çokluk yönlerinden belirtip berkiten belirteçlere nicelik belirteci tümleci (Nic. Be. T.) denir.
Dedi: – Yandım bu işe, daha pek çok yanarım.
(Faruk Nafiz Çamlıbel)
Cümlede nicelik belirtecini bulmak için “ne derece? , kaç tane? , ne kadar? , kaçıncı?” sorularından yararlanılır:
- Ne derece yanarım?
- Daha pek çok : Nic. Be. t.)
D. SORU BELİRTECİ
Cümlede yüklemin anlamını soru ilgisiyle tümleyen belirteçlere soru belirteci tümleci denir:
“Buraya nasıl geldin? Ne diye yollara düştünüz? Bahçelerde ne vakit güller açtı?” örnekleri gibi.
DEĞERLENDİRME
1. “Her pazartesi köşke gelecek, / Çarşamba sabahına kadar kalacak, / gündüzleri meşk verecek, / geceleri Kanarya ve Efendi ile oturacak.” (Halide Edip) cümlesindeki belirteç tümleçlerini gösteriniz.
2. “Koşup yüzükoyun yattım / ve bunlardan birinin dayanılamayacak kadar soğuk suyunu dinlene dinlene içtim.” (Sabahattin Ali) cümlesindeki belirteç tümleçlerini türleriyle birlikte gösteriniz.
3. “Fakat çocuk içeri gireceği yerde sokağa fırlıyor.” (Reşat Nuri) cümlesindeki yön belirteci tümlecini belirtiniz.
4. “Bu sahnedeki şahıslar, modern Türk edebiyatının en çok tanıdığımız ve ihmal en sevdiğimiz çehreleridir.” (Halit Fahri) cümlesinde belirteç tümleci var mı? Varsa, türü nedir?
5. “Kumandamın harap Anadolu topraklarını gördükçe:
- Keşke vazifem buralarda olsaydı, diyor.” (Falih Rıfkı) cümlesindeki belirteç tümleçlerini gösteriniz.
6. Belirteçler için siz de başka örnekler bulunuz.
Yorumlarınızdan…